Franz Kafka - Proces

Józef K. wynajmujący pokój w mieszkaniu pani Grubach pewnego dnia zostaje aresztowany przez dwóch strażników, Franciszka i Willera. Powód aresztowania jest nieznany, bohater nie przypomina sobie żadnego wykroczenia, nie czuje się winny, a strażnicy też nie podają przyczyn, gdyż są jedynie niższymi urzędnikami, nie upoważnionymi do wyjaśnień. Mimo aresztowania bohater ? ku swemu zaskoczeniu ? może iść do pracy do banku. Jak twierdzą strażnicy, rozkład jego zajęć nie powinien ulec zmianie, a na bieg sprawy i tak bohater nie ma wpływu. Józef K. próbuje uznać rzecz za mało ważną.

Józef K. zostaje telefonicznie powiadomiony o przesłuchaniu, które ? aby nie zakłócać jego pracy zawodowej ? ma się odbyć w niedzielę. Udaje się pod podany adres, na jedną z ulic przedmieścia. W zaniedbanym domu bohater błądzi po korytarzach i przypadkiem trafia do Sali rozpraw, w której jest zgromadzony tłum. Józef K. krytykuje funkcjonowanie sądu, przekupność i głupotę jego urzędników, biurokrację i sposób traktowania niewinnych ludzi, takich jak on. Swoje oskarżenia wygłasza śmiało, odnosząc wrażenie, że zgromadzeni są mu przychylni, na końcu okazuje się jednak, że wszyscy są urzędnikami sądu

Nie otrzymawszy w kolejnym tygodniu wezwania do sądu, Józef K. udaje się tam z własnej inicjatywy. Spotyka tylko praczkę, żonę woźnego sądowego, utrzymującą stosunku ze studentem Bertoldem i sędzią śledczym. Później spotyka woźnego, który pokazuje mu kancelarie sądowe mieszczące się na strychu. Zgromadzeni w poczekalni oskarżeni sprawiają przygnębiające wrażenia, są pokorni, bezwolni, przestraszeni. Józef K. mdleje pod wpływem dusznej atmosfery i poczucia zagubienia. Zostaje wyprowadzony z budynku, ale niepokoi swoim stanem.

Józef K. próbuje porozmawiać z jedną współlokatorką, panną Burstern, ale ona wyraźnie go unika. Bohater wyczuwa wytworzony wokół siebie nastrój podejrzliwości i niepokoju. Czuje się śledzony.

Pewnego wieczoru wychodząc późno ze swojego biura w banku, Józef K. słyszy na korytarzu westchnienia i jęki, dobiegające z rupieciarni. Znajduje tam strażników Franciszka i Willera oraz mężczyznę z rózgą do bicia, który ? jak Józef K. się dowiaduje ? ma im wymierzyć karę, ponieważ Józef K. skarżył się na nich sędziemu. Prośby bohatera okazują się bezskuteczne. Następnego dnia bohater widzi w rupieciarni to samo.

Pewnego popołudnia w biurze odwiedza Józefa K. jego wuj Karol, krewny z prowincji, zaniepokojony procesem. Zabiera Józefa do adwokata Hulda, który podejmuje się jego obrony. Służąca adwokata, Leni, wywołuje Józefa do pokoju obok, w czasie rozmowy radzi mu, by był bardziej ustępliwy. Wuja uraziło zniknięcie Józefa; uważa, że zaszkodził w ten sposób swojej sprawie.

Po kilku miesiącach proces Józef K. dochodzi do wniosku, że sprawa nie posuwa się naprzód. Adwokat nie robi nic, by go uniewinnić, mówi tylko o trudnej sytuacji obronnych w systemie, który właściwie na obronę nie zezwala. Józef K. postanawia zrezygnować z adwokata i samodzielnie zająć się sprawą. Za radą jednego ze swoich klientów z banku, udaje się do malarza Titorellego, którego zna wiele sędziów. Malarz obiecuje pomóc bohaterowi, informuje go też o trzech rodzajach uwolnienia: prawdziwym, pozornym i przewleczeniu. Uwolnienie prawdziwe, czyli uniewinnienie, nigdy się nie zdarza. Pozorne uwolnienie polega na chwilowym uchyleniu sprawy, która w każdej chwili może być wznowiona. Przewleczenie polega na utrzymaniu procesu w stadium początkowym, co zapobiega skazaniu. Drzwi nad łóżkiem malarza też prowadzą do kancelarii sądowych.

Józef K. odwiedza adwokata, by odebrać mu sprawę. Spotyka tam kupca Blocka i jest świadkiem poniżającego traktowania kupca przed adwokata, który uważa że jego klient powinien być zadowolony z tego, że jeszcze żyje. Uzależnia od siebie Blocka, każąc mu stawiać się na każde wezwanie. Józef K. jest oburzony takim traktowaniem, co Block uważa za wyraz braku doświadczenia Józefa K. w sprawach sądu.

Józef K. na polecenie dyrektora udaje się do katedry, by oprowadzić po niej włoskiego klienta banku. Włoch się spóźnia, a tymczasem z ambony wzywa Józefa K. ksiądz, który przedstawia się jako kapelan więzienny. Tłumaczy Józefowi mechanizm działania prawa za pomocą przypowieści o odźwiernym. Odźwierny strzeże wejścia do prawa, zagradza drogę człowiekowi ze wsi, który prosi o wstęp. Przed drzwiami człowiek ten trwa do śmierci w nadziei na uzyskanie zgody odźwiernego; nie otrzymuje jej jednak ? prawo okazuje się nieprzeniknione, niedostępne. Ksiądz podaje różne interpretacje przypowieści ? jedna mówi o godności odźwiernego, która nadaje mu służba prawu, druga o sytuacji człowieka, który jako wolny przechodzi do prawa i całe życie poświęca na bezskuteczne próby dostania Siudo środka. Wielość interpretacji dowodzi, że prawda jest niedocieczona i że kłamstwo jest podstawą porządku świata. Po rozmowie z księdzem Józef K. opuścil katedrę.

W przeddzień trzydziestych pierwszych urodzin Józefa K. do jego mieszkania przyszli dwaj panowie. Wizyta nie była zapowiedziana, ale bohater ją przeczuwał. Mężczyźni wyprowadzili go za miasto w okolice kamieniołomu u przygotowali do egzekucji ? ułożyli jego głowę na kamień i wyjęli rzeźnicki nóż. Józef K. nie zdobył się ani na sprzeciw ani na samobójstwo. Umierał (ugodzony nożem w serce) ze świadomością poniżenia i wstydu.